Zlatibor se najčešće doživljava kao planina sa uređenim centrom, gondolom i pijacom, ali oko njega leži nekoliko područja koja imaju formalni status zaštićene prirode. Različit im je upravljač, različita pravila posete, pa i način na koji se do njih stiže. Ako planirate boravak duži od nekoliko dana, vredi razumeti tu mapu — jer od nje zavisi da li ćete negde samo prošetati ili ćete morati da najavite dolazak i kupite ulaznicu.
Park prirode „Zlatibor” — zaštita na kućnom pragu
Deo zlatiborskih predela nalazi se u okviru Parka prirode „Zlatibor”. Vidljiv trag tog rada na terenu je uređena pešačka staza sa zaštitnom ogradom koja vodi do vodopada Skakavac u selu Semegnjevo (selo je 14 km od centra, na 922 m). Turistička organizacija Zlatibor opisuje Skakavac kao „skriveni dar Zlatibora”, a konkretne cifre o visini litice i prilazu se u izvorima razilaze — zato pre polaska proverite aktuelne informacije kod TO Zlatibor, pogotovo ako idete sa decom ili po kiši.
Ponesite vodu i obuću sa dobrim đonom. Pravilo je isto kao i na drugim stazama — ostaje se na uređenoj trasi, a sve što se donese, odnese se nazad.
Park prirode „Šargan – Mokra Gora” — zapadni obod planine
Severozapadno od Zlatibora prostire se Park prirode „Šargan – Mokra Gora”, zaštićeno prirodno dobro od izuzetnog nacionalnog značaja. Obuhvata mokrogorsku i deo kremanske kotline, jugoistočne padine Tare, severozapadne ogranke Zlatibora i sam prevoj Šargan. Najveći deo teritorije pripada Gradu Užicu (Mokra Gora, Kremna), a manji delovi opštinama Bajina Bašta i Čajetina. Upravljač je Park prirode „Mokra Gora” d.o.o., koje je osnovala Vlada Republike Srbije.
Za posetioce je to područje najlakše „čitljivo” iz voza: Šarganska osmica iz Mokre Gore prolazi kroz 22 tunela i preko 5 mostova, na trasi od 15,5 km do stanice Šargan Vitasi, sa visinskom razlikom od 300 m. Vožnja u jednom smeru traje oko 50 minuta, a ceo obilazak oko 2 sata i 20 minuta. Polasci su u 10:30 i 13:30 svakodnevno u sezoni, a od 15. juna do 1. septembra i u 16:10; karte su 750–1.500 RSD (odrasli 1.500, deca 750). Zimi saobraća samo skraćena vožnja Mokra Gora–Jatare–Mokra Gora, u kraćim periodima koje objavljuje Srbijavoz — termine obavezno proverite.
U istom parku je i Drvengrad na Mećavniku, na 680 m nadmorske visine. Ulaznica je 300 RSD za odrasle i 200 za decu, a naselje je otvoreno od 09:00 do 18:00.
Specijalni rezervat prirode „Uvac” — poseta uz najavu i ulaznicu
Južno od Zlatibora, preko Nove Varoši (ne preko Bajine Bašte), nalazi se kanjon Uvca sa čuvenim meandrima; vidikovac Molitva je još dalje, na strani ka Sjenici. Ovde važe stroža pravila: posetu treba najaviti upravljaču, a ulaznica se kupuje kod čuvara zaštićenog područja. Nije besplatno, a cene se menjaju — proverite ih kod Rezervata Uvac pre polaska.
Kanjon i meandri Uvca poznati su po beloglavim supovima, čiji raspon krila dostiže oko 2,80 m; prema operateru, Uvac ima najveću gnezdeću koloniju ove vrste u Srbiji. Glavni vidikovac Molitva je u opštini Sjenica, iznad Uvačkog (Sjeničkog) jezera.
Za one koji žele da hodaju, operater navodi dve staze: od lokaliteta Krstac kod Sjenice obodom jezera do vidikovca Molitva, oko 6 km u jednom pravcu i bez velikih tehničkih zahteva, te kraću stazu od sela Gornje Lopiže do vidikovca Veliki vrh i dalje do Ravnog krša, oko 2 km u jednom pravcu. I za jednu i za drugu važi isto: najava i ulaznica kod čuvara. Računajte na ceo dan.
Murtenica i šumski deo planine
Nije svaki vredan predeo pod formalnom zaštitom. Murtenica je najveći masiv Zlatibora, u jugoistočnom i južnom delu planine, i pruža se od Čigote do reke Uvac. Njen najviši vrh je Brijač (1.480 m), drugi po visini na Zlatiboru posle Tornika (1.496 m). To je ujedno najšumovitiji deo planine — borova i brezova šuma sa pašnjacima i proplancima — a zimi se koristi kao rezervna staza za skijaško trčanje i biatlon, oko 20 km od centra. Put do Čigote (1.422 m) polazi iz pravca Dobroselice, a greben Čigote se nastavlja u Murtenicu.
Pravila koja se ne pregovaraju
Zaštita ponekad znači zabranu, a ne samo uređenu stazu. Na Ribničkom jezeru, akumulaciji na Crnom Rzavu nastaloj 1971. godine, kupanje je strogo zabranjeno i kažnjivo jer jezero služi vodosnabdevanju Zlatibora i Čajetine; ribolov je moguć isključivo uz dozvolu JP „Srbijašume”, a iz čamca je zabranjen.
Opšti saveti koji važe svuda: ne ostavljajte otpad, ne palite vatru, držite se označenih staza i ne prilazite gnezdilištima ptica. Ako idete do sela Semegnjevo ili u udaljenije delove masiva, javite nekome rutu i vreme povratka.
Kako to uklopiti u plan boravka
Tri područja traže tri različita dana. Skakavac i okolina Semegnjeva staju u pola dana, Mokra Gora sa vozom i Drvengradom popunjava ceo dan, a Uvac traži najviše planiranja — rani polazak, puni rezervoar (u većini sela oko Zlatibora pumpe nema, sipajte na Zlatiboru ili u Čajetini) i prethodna najava. Za aktuelne termine, cene i eventualne izmene režima posete, uvek proverite informacije na zvaničnim sajtovima upravljača i kod TO Zlatibor.
